ฐานราก คืออะไร มีกี่ประเภท เลือกอย่างไรให้บ้านไม่ทรุด

ฐานราก คือส่วนล่างสุดของบ้านที่รับน้ำหนักทั้งหมดของอาคารแล้วถ่ายลงสู่ดิน ถ้าฐานรากไม่แข็งแรงหรือเลือกไม่เหมาะกับสภาพดิน ปัญหาอย่างบ้านทรุด ผนังร้าว หรือพื้นแอ่นจะตามมาแม้โครงสร้างด้านบนจะดีแค่ไหนก็ตาม

บทความนี้จะมาสรุปให้ครบว่าฐานรากคืออะไร ฐานรากมีกี่ประเภท ควรเลือกแบบไหนให้เหมาะกับบ้าน และค่าใช้จ่ายขึ้นอยู่กับอะไรบ้าง เพื่อให้เจ้าของบ้านและผู้รับเหมาคุยกับวิศวกรได้เข้าใจตรงกันตั้งแต่ขั้นตอนการออกแบบฐานราก

Key Takeaway

• ฐานรากทำหน้าที่รับน้ำหนักจากเสาและถ่ายลงสู่ดินหรือเสาเข็ม เป็นส่วนที่แก้ไขยากที่สุดหลังสร้างเสร็จ
• ประเภทฐานรากแบ่งหลัก ๆ เป็นฐานรากตื้น (Shallow Foundation) และฐานรากลึก (Deep Foundation) ที่ใช้เสาเข็ม
• การเลือกฐานรากขึ้นกับสภาพดิน น้ำหนักอาคาร พื้นที่ก่อสร้าง และสภาพแวดล้อมโดยรอบ
• ต้นทุนฐานรากขึ้นกับชนิดเสาเข็ม ขนาดฐานราก ปริมาณคอนกรีตและเหล็กเสริม รวมถึงค่าแรง
• ฐานรากทรุดส่วนใหญ่มาจากดินอ่อน เสาเข็มสั้นเกินไป หรือการก่อสร้างไม่ได้ตามแบบ

ฐานราก คืออะไร?

ฐานราก (Footing) คือโครงสร้างคอนกรีตเสริมเหล็กที่อยู่ใต้ดิน ทำหน้าที่เป็นจุดเชื่อมระหว่างตัวบ้านกับพื้นดิน ถ้าถามว่า ฐานราก คือ อะไรในภาษาง่าย ๆ ก็คือ “เท้า” ของอาคารที่คอยกระจายน้ำหนักไม่ให้กดลงดินจุดเดียวจนดินรับไม่ไหว

หน้าที่หลักของฐานรากคือรับน้ำหนักทั้งหมด ทั้งน้ำหนักของโครงสร้างเอง เฟอร์นิเจอร์ ผู้อยู่อาศัย และแรงลม ซึ่งส่งลงมาตามเสาและ ตอม่อ ฐานราก จะรับแรงนั้นต่อแล้วถ่ายลงสู่ชั้นดินหรือเสาเข็มอย่างสม่ำเสมอ

เหตุที่ฐานรากสำคัญที่สุดในโครงสร้างบ้าน เพราะเป็นส่วนที่แก้ไขยากและมีค่าใช้จ่ายสูงหากเกิดปัญหาภายหลัง เมื่อฐานรากทรุดตัวไม่เท่ากันจะทำให้เกิดรอยร้าวลามขึ้นไปถึงผนังและพื้น ซึ่งเป็นสาเหตุหลักของปัญหาบ้านทรุดจากฐานราก

ดังนั้น งานฐานรากในไซต์ก่อสร้างจึงต้องเตรียมอุปกรณ์ให้พร้อมตั้งแต่ขุดดิน ตั้งแบบเหล็กสำหรับหล่อฐานและตอม่อ ใช้แจ็คเบสปรับระดับค้ำยัน และตั้งนั่งร้านเพื่อทำงานโครงสร้างชั้นถัดไปได้อย่างปลอดภัย

ฐานรากมีกี่ประเภท?

ฐานรากมีกี่ประเภท? หากแบ่งตามวิธีถ่ายน้ำหนักลงดิน จะแบ่งได้ 2 กลุ่มใหญ่ คือฐานรากตื้นที่วางบนชั้นดินโดยตรง และฐานรากลึกที่ใช้เสาเข็มส่งน้ำหนักลงไปยังชั้นดินแข็งด้านล่าง

สำหรับงานใต้ดินที่ต้องกันน้ำ เช่น บ่อเก็บน้ำหรือชั้นใต้ดิน มักใช้ Waterstop ตามรอยต่อคอนกรีต และใช้ตะแกรงเหล็กฉีกทำทางเดินชั่วคราวรอบหลุมฐานรากเพื่อความปลอดภัยของช่าง

ฐานรากตื้น (Shallow Foundation)

ฐานรากตื้น หรือที่ช่างเรียกว่า ฐานรากแผ่ คือฐานรากที่อาศัยพื้นที่หน้าตัดกว้างกระจายน้ำหนักลงดินโดยตรง ซึ่งจะวางอยู่บนชั้นดินที่รับน้ำหนักได้ดีในระดับไม่ลึก เหมาะกับอาคารขนาดเล็กบนดินแข็ง แบ่งย่อยได้ดังนี้

• ฐานรากแผ่เดี่ยว: ฐานสี่เหลี่ยมรับเสาต้นเดียว เป็นแบบที่พบบ่อยที่สุดในบ้านพักอาศัยบนดินแข็ง บางพื้นที่เรียกว่า ฐานรากตีนเป็ด ตามรูปทรงที่แผ่ออกด้านข้าง
• ฐานรากแผ่ร่วม: ฐานเดียวรับเสา 2 ต้นขึ้นไป ใช้เมื่อเสาอยู่ใกล้กันมากหรือเสาชิดแนวเขตที่ดิน
• ฐานรากแถบ: ฐานยาวต่อเนื่องใต้แนวผนังรับน้ำหนัก เหมาะกับอาคารที่ใช้ผนังเป็นโครงสร้างหลัก
• ฐานรากสำเร็จรูป: หล่อจากโรงงานแล้วนำมาวางหน้างาน ช่วยลดเวลาทำแบบหล่อ แต่ต้องขนส่งและยกติดตั้งอย่างระวัง

ฐานรากลึก (Deep Foundation)

ฐานรากลึกใช้เมื่อดินชั้นบนอ่อนเกินกว่าจะรับน้ำหนักได้ โดยให้เสาเข็มส่งแรงลงไปยังชั้นดินแข็งหรือใช้แรงเสียดทานรอบผิวเสาเข็ม ฐานรากเสาเข็มเป็นแบบที่ใช้กันมากในพื้นที่ดินเหนียวอ่อน เช่น กรุงเทพฯ และปริมณฑล

• เสาเข็มตอก: เสาคอนกรีตอัดแรงที่ใช้ปั้นจั่นตอกลงดิน ต้นทุนไม่สูงและทำงานเร็ว แต่มีแรงสั่นสะเทือนต่อบ้านข้างเคียง
• เสาเข็มเจาะ: เจาะดินแล้วหล่อคอนกรีตในหลุม รับน้ำหนักได้มาก เหมาะกับพื้นที่แคบหรือใกล้อาคารเดิม
• แบบฐานรากเสาเข็ม: ฐานคอนกรีต (Pile Cap) จะหล่อครอบหัวเสาเข็ม 1 ต้นหรือหลายต้น จำนวนเสาเข็มกำหนดโดยวิศวกรตามน้ำหนักที่ต้องรับ

เลือกฐานรากอย่างไรให้เหมาะกับบ้าน?

การเลือกฐานรากไม่มีสูตรตายตัว เพราะแต่ละพื้นที่มีสภาพดินและข้อจำกัดต่างกัน วิศวกรจะพิจารณาหลายปัจจัยร่วมกันก่อนออกแบบฐานรากและกำหนดขนาดฐานราก โดยปัจจัยหลักมีดังนี้

พื้นที่ก่อสร้าง

พื้นที่ที่แคบหรือติดอาคารข้างเคียงควรเลี่ยงการใช้เสาเข็มตอกเพราะแรงสั่นสะเทือน และเลือกเสาเข็มเจาะหรือเสาเข็มแบบกดแทน ส่วนพื้นที่ที่เครื่องจักรเข้าถึงยากต้องวางแผนการวางฐานรากและการขนส่งวัสดุตั้งแต่ต้น

น้ำหนักของสิ่งปลูกสร้าง

บ้านชั้นเดียวน้ำหนักน้อยอาจใช้ฐานรากแผ่ได้หากดินแข็งพอ แต่บ้านหลายชั้นหรืออาคารที่มีถังเก็บน้ำบนหลังคาต้องผ่านการคำนวณฐานรากอย่างละเอียด เพื่อให้ฐานรากและเสาเข็มรับน้ำหนักรวมได้โดยมีค่าความปลอดภัยเพียงพอ รวมถึงงานต่อเติมที่เพิ่มน้ำหนักภายหลัง เช่น โรงจอดรถ หรือโครงสร้างเพิงหมาแหงนที่ต้องตั้งแบบเหล็กและใช้นั่งร้านระหว่างก่อสร้าง ก็ควรมีฐานรากของตัวเองแยกจากตัวบ้าน

สภาพแวดล้อมโดยรอบ

พื้นที่ใกล้แหล่งน้ำ ดินที่มีน้ำใต้ดินสูง หรือพื้นที่ที่มีความชื้นและสารเคมีในดิน ต้องเพิ่มความทนทานของคอนกรีต และกำหนดระยะหุ้มคอนกรีตฐานรากให้เพียงพอ โดยงานที่หล่อติดดินมักใช้ระยะหุ้มประมาณ 7.5 ซม. ตามที่วิศวกรกำหนด เพื่อป้องกันเหล็กเสริมเป็นสนิม

สภาพของดิน

สภาพดินคือปัจจัยที่สำคัญที่สุด ก่อนการก่อสร้างฐานรากควรเจาะสำรวจดินเพื่อทราบค่ารับน้ำหนักและความลึกของชั้นดินแข็ง ดินแข็งหรือดินลูกรังใช้ฐานรากแผ่ได้ ส่วนดินเหนียวอ่อนหรือดินถมใหม่ควรใช้ฐานรากเสาเข็มเพื่อลดปัญหาฐานรากในระยะยาว

ฐานรากมีราคาเท่าไหร่?

ราคาฐานรากไม่มีตัวเลขเดียวที่ใช้ได้กับทุกบ้าน เพราะคิดรวมจากหลายส่วน ทั้งค่าเสาเข็ม ค่าคอนกรีต ค่าเหล็กเสริม ค่าแบบหล่อ และค่าแรง ผู้รับเหมาส่วนใหญ่จึงประเมินราคาจากแบบก่อสร้างจริง ปัจจัยที่ทำให้ราคาต่างกันมีดังนี้

• ชนิดและความยาวของเสาเข็ม: เสาเข็มเจาะมักมีต้นทุนสูงกว่าเสาเข็มตอก และยิ่งชั้นดินแข็งอยู่ลึกก็ยิ่งต้องใช้เสาเข็มยาวขึ้น
• ขนาดและจำนวนฐานราก: ฐานใหญ่หรือจำนวนมากใช้คอนกรีตและเหล็กเสริมมากขึ้นตามสัดส่วน
• ขั้นตอนการทำฐานราก: งานขุดดิน สูบน้ำ ตั้งแบบหล่อ และบ่มคอนกรีต ล้วนเพิ่มค่าแรงและระยะเวลา
• ทำเลและการเข้าถึงพื้นที่: หน้างานที่รถปูนหรือปั้นจั่นเข้าถึงยากจะมีค่าขนส่งและค่าดำเนินการเพิ่ม
• ราคาวัสดุในช่วงเวลานั้น: ราคาเหล็กและคอนกรีตปรับขึ้นลงตามตลาด ควรขอใบเสนอราคาที่ระบุรายการชัดเจน

มองหาอุปกรณ์งานฐานราก? เลือกซื้อกับ KOH Online

ฐานรากเป็นรากฐานของความแข็งแรงทั้งหลัง การเข้าใจประเภทของฐานราก ปัจจัยในการเลือก และที่มาของค่าใช้จ่าย จะช่วยให้วางแผนก่อสร้างได้รอบคอบ และลดความเสี่ยงบ้านทรุดที่แก้ไขยากในอนาคต

KOH Online จำหน่ายอุปกรณ์สำหรับงานฐานรากและงานโครงสร้าง ทั้งแบบเหล็กสำหรับหล่อฐานและตอม่อ แจ็คเบสสำหรับค้ำยันปรับระดับ และนั่งร้านสำหรับงานชั้นถัดไป สินค้าได้มาตรฐาน มีสต๊อกพร้อมส่งไวทั่วไทย 1-3 วัน รองรับงานโครงการขนาดใหญ่ ออกใบกำกับภาษีและใบรับรองสินค้าได้

สอบถาม-สั่งซื้อผ่าน LINE @kohinter หรือโทร 02-599-3389 ดูสินค้าที่ kohofficialstore.com

FAQ คำถามที่พบบ่อย

ฐานรากทรุดเกิดจากสาเหตุอะไรได้บ้าง?

ฐานรากทรุดมักเกิดจากดินใต้ฐานรับน้ำหนักไม่พอ เสาเข็มสั้นไม่ถึงชั้นดินแข็ง ดินถมใหม่ที่ยังยุบตัวไม่เสร็จ น้ำใต้ดินเปลี่ยนระดับ หรือการก่อสร้างไม่ตรงตามแบบ เช่น เทคอนกรีตไม่ได้กำลังหรือเหล็กเสริมไม่ครบ

ฐานรากกับตอม่อต่างกันยังไง?

ฐานรากคือส่วนที่วางบนดินหรือหัวเสาเข็มเพื่อกระจายน้ำหนัก ส่วนตอม่อคือเสาช่วงสั้นที่ต่อจากฐานรากขึ้นมารับคานคอดิน ตอม่อจึงทำหน้าที่ส่งแรงจากเสาชั้นบนลงสู่ฐานรากอีกทอดหนึ่ง

บ้านชั้นเดียวจำเป็นต้องใช้เสาเข็มไหม?

ไม่จำเป็นเสมอไป ถ้าดินแข็งและรับน้ำหนักได้เพียงพอ บ้านชั้นเดียวอาจใช้ฐานรากแผ่ได้ แต่ในพื้นที่ดินอ่อนหรือดินถมใหม่ควรใช้เสาเข็ม ทางที่ดีคือให้วิศวกรตรวจสภาพดินก่อนตัดสินใจ