บทความ

JSA คืออะไร ทำความรู้จักขั้นตอนวิเคราะห์งานเพื่อความปลอดภัย

JSA คือขั้นตอนวิเคราะห์งาน

JSA คือเครื่องมือวิเคราะห์งานเพื่อความปลอดภัยที่ใช้ค้นหาอันตรายของงานทีละขั้นตอนก่อนลงมือทำจริง แล้วกำหนดมาตรการป้องกันไว้ล่วงหน้า แทนที่จะรอให้เกิดอุบัติเหตุก่อนแล้วค่อยแก้ ด้วยการแตกงานหนึ่งงานออกเป็นขั้นตอนย่อย ระบุอันตรายของแต่ละขั้น และเขียนวิธีป้องกันลงในแบบฟอร์มให้ทุกคนใช้ร่วมกัน

บทความนี้สรุปให้ครบทั้งความหมาย ขั้นตอนตามแนวปฏิบัติของสถาบันส่งเสริมความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงาน (สสปท.) หน้าตาแบบฟอร์มที่ใช้จริง พร้อมตัวอย่างการวิเคราะห์งานติดตั้งนั่งร้านและงานบนที่สูงแบบทำตามได้ทันที


Key Takeaway

  • JSA ย่อมาจาก Job Safety Analysis หรือการวิเคราะห์งานเพื่อความปลอดภัย
  • หลักการของ JSA คือแตกงานเป็นขั้นตอนย่อย ค้นหาอันตรายของแต่ละขั้น แล้วกำหนดมาตรการป้องกันและการปรับปรุง
  • ขั้นตอนหลักตามแนวปฏิบัติของ สสปท. แบ่งเป็นช่วงก่อนวิเคราะห์ ระหว่างวิเคราะห์ และหลังวิเคราะห์ รวม 6 ขั้นตอนย่อย
  • แบบฟอร์ม JSA มาตรฐานมี 3 ช่องหลัก คือ ขั้นตอนงาน อันตราย และมาตรการป้องกันและการปรับปรุง
  • ผลการวิเคราะห์ใช้จัดทำข้อบังคับความปลอดภัย ใช้อบรมพนักงาน และใช้วางแผนจัดการความเสี่ยงได้

JSA คืออะไร สำคัญอย่างไรกับงานก่อสร้างและงานอุตสาหกรรม

JSA ย่อมาจาก Job Safety Analysis แปลตรงตัวว่าการวิเคราะห์งานเพื่อความปลอดภัย เป็นวิธีชี้บ่งอันตรายวิธีหนึ่งในกระบวนการจัดการความเสี่ยง โดยค้นหาอันตรายที่อาจเกิดขึ้นในแต่ละขั้นตอนของงาน ซึ่งส่งผลต่อความปลอดภัยและสุขอนามัยของผู้ปฏิบัติงาน แล้วกำหนดมาตรการควบคุมป้องกันไว้ล่วงหน้า

ชื่อที่พบบ่อยอีก 2 คำคือ JHA หรือ Job Hazard Analysis ซึ่งใช้ในระบบของสหรัฐอเมริกาและมีหลักการเดียวกัน ส่วน JSEA คือ Job Safety and Environmental Analysis ที่เพิ่มมุมผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมเข้าไปในตารางวิเคราะห์ด้วย ทั้งสามแบบใช้วิธีคิดเดียวกันคือแตกงานเป็นขั้น แล้วไล่หาอันตรายทีละขั้น

ความสำคัญของ JSA คือการเปลี่ยนความปลอดภัยจากเรื่องที่พูดกันปากเปล่าให้กลายเป็นเอกสารที่ตรวจสอบได้ โดยเอกสาร JSA คือหลักฐานว่าหน้างานรู้อันตรายอะไรบ้างและเตรียมป้องกันไว้อย่างไร ซึ่งประโยชน์ของ JSA มีดังนี้

  • ใช้จัดทำข้อบังคับว่าด้วยความปลอดภัยในการทำงาน ตามกฎกระทรวงกำหนดมาตรฐานในการบริหารและการจัดการด้านความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงาน พ.ศ. 2549
  • ใช้เป็นเนื้อหาฝึกอบรมผู้ปฏิบัติงานทั้งคนเก่าและคนใหม่ ให้เข้าใจอันตรายของงานที่ทำจริง
  • ใช้เป็นข้อมูลตั้งต้นของแผนจัดการความเสี่ยง และใช้ปรับปรุงสภาพการทำงานให้ปลอดภัยขึ้น
  • ช่วยให้หัวหน้างานควบคุมงานได้ตรงจุด และทำให้ผู้ปฏิบัติงานมีทัศนคติด้านความปลอดภัยที่ดีขึ้น

ในงานก่อสร้าง การทำ JSA มีประโยชน์มากกับงานที่มีความเสี่ยงสูง เช่น งานติดตั้งนั่งร้าน งานประกอบแบบเหล็ก และงานเทคอนกรีต เพราะเป็นงานที่ขั้นตอนชัดเจนและอันตรายของแต่ละขั้นต่างกัน


ขั้นตอนการทำ JSA มีกี่ขั้นตอน ทำอย่างไรบ้าง

ทีมงานประชุมวิเคราะห์ขั้นตอนงานและอันตรายก่อนเริ่มงานหน้าไซต์

ตามแนวปฏิบัติของสถาบันส่งเสริมความปลอดภัยฯ แบ่งขั้นตอนการทำ JSA เป็น 3 ช่วงใหญ่ ได้แก่ ก่อนลงมือดำเนินการวิเคราะห์ การดำเนินการวิเคราะห์ และการกำหนดมาตรการพร้อมติดตามผล โดยมีขั้นตอนย่อยที่ต้องทำจริงรวม 6 ขั้นตอน ตั้งแต่รวบรวมงานทั้งหมดไปจนถึงกำหนดวิธีการป้องกันและการปรับปรุง หลังจากนั้นยังมีอีก 2 งานที่ต้องทำต่อเนื่อง คือการดำเนินการตามมาตรการที่กำหนดไว้ และการทบทวนผลการวิเคราะห์เป็นระยะ โดยเฉพาะเมื่อมีการเปลี่ยนเครื่องจักร เปลี่ยนวิธีทำงาน หรือเกิดอุบัติเหตุขึ้นจริง

ก่อนลงมือดำเนินการวิเคราะห์

ช่วงแรกเป็นการเตรียมข้อมูลก่อนเริ่มวิเคราะห์ มี 3 ขั้นตอนย่อย

  1. รวบรวมงานทั้งหมดที่รับผิดชอบ ทั้งประเภทงาน กิจกรรม และตำแหน่งงานที่มีในหน่วยงาน พร้อมจำนวนผู้ปฏิบัติงาน จำนวนครั้งที่ทำในแต่ละวัน และระบุว่างานใดเป็นงานวิกฤต
  2. เลือกงานที่จะวิเคราะห์ก่อน โดยพิจารณาจากความถี่ของการเกิดอุบัติเหตุ ความร้ายแรงของอุบัติเหตุ ความรุนแรงที่แฝงอยู่แม้ยังไม่เคยเกิดความสูญเสีย และงานใหม่ที่เกิดจากการเปลี่ยนกระบวนการผลิตหรือเครื่องจักร
  3. เลือกผู้ปฏิบัติงานที่เกี่ยวข้องเข้ามาร่วมวิเคราะห์ ควรเลือกคนที่มีประสบการณ์ในงานนั้นและให้ความร่วมมือ พร้อมชี้แจงให้ชัดว่าเป็นการค้นหาและควบคุมอันตราย ไม่ใช่การเฝ้าสังเกตเพื่อจับผิดผู้ปฏิบัติงาน

การดำเนินการวิเคราะห์

ช่วงที่สองคือการลงมือวิเคราะห์จริง เริ่มจากการเลือกขั้นตอนการทำงานที่จะวิเคราะห์ โดยเฝ้าสังเกตการทำงานจริงแล้วเขียนขั้นตอนสำคัญเรียงตามลำดับก่อนหลัง ข้อควรระวังคืออย่าแบ่งขั้นตอนให้ละเอียดเกินไปหรือหยาบเกินไป และถ้ามีภาพประกอบแต่ละขั้นจะเข้าใจง่ายขึ้น จากนั้นจึงค้นหาอันตรายของแต่ละขั้นตอนพร้อมสาเหตุ โดยไล่ดู 3 ด้านประกอบกัน

  • ด้านผู้ปฏิบัติงาน เช่น มีโอกาสพลัดตกจากที่สูง ถูกกระแทกกับเครื่องจักรหรือวัตถุ เสียหลักหรือเสียการทรงตัว บาดเจ็บจากการยกหรือลากดึงของหนัก และการไม่สวมอุปกรณ์คุ้มครองความปลอดภัยส่วนบุคคลที่เหมาะสม
  • ด้านเครื่องมือ อุปกรณ์ และวัสดุ เช่น อันตรายจากเครื่องมือหรือยานพาหนะ การป้องกันบริเวณหลุมหรือช่องเปิดไม่เพียงพอ ขอบวัสดุที่แหลมคม และการเร่งงานเพื่อให้ทันเป้าหมาย
  • ด้านสภาพและสิ่งแวดล้อมการทำงาน เช่น ฝุ่นละออง สารเคมี รังสีจากการเชื่อม ความร้อน เสียงดัง การระบายอากาศ รวมถึงการวางของกีดขวางเส้นทางเดิน

การเฝ้าสังเกตบางครั้งต้องทำหลายรอบจึงจะเห็นอันตรายครบ โดยเฉพาะงานที่มีหลายทีมทำงานพร้อมกันในพื้นที่เดียว

กำหนดวิธีการป้องกันอันตรายและการปรับปรุง

ช่วงสุดท้ายคือกำหนดวิธีป้องกันอันตรายและการปรับปรุงของแต่ละขั้นตอน โดยควบคุมที่แหล่งกำเนิดอันตรายก่อน แล้วจึงมาถึงตัวผู้ปฏิบัติงาน ตัวอย่างมาตรการที่ใช้ได้จริง ได้แก่

  • กำหนดวิธีการทำงานใหม่หรือเปลี่ยนลำดับขั้นตอน ปรับปรุงประสิทธิภาพของเครื่องมือและอุปกรณ์ และเพิ่มการ์ดป้องกันอันตรายจากเครื่องจักร
  • ปรับปรุงสถานที่ทำงานให้เป็นระเบียบ ไม่มีสิ่งกีดขวาง จัดผังพื้นที่ แสงสว่าง และระบบระบายอากาศให้เหมาะสม
  • วางแผนซ่อมบำรุงเครื่องจักรสม่ำเสมอ และจัดให้มีตารางตรวจสอบอุปกรณ์ที่ใช้ปฏิบัติงานเป็นประจำ
  • ฝึกอบรมความปลอดภัยในหัวข้อที่ตรงกับงาน เพิ่มทักษะให้ผู้ปฏิบัติงาน และจัดให้มีและใช้อุปกรณ์คุ้มครองความปลอดภัยส่วนบุคคลที่ถูกต้องเหมาะสมกับงาน

เมื่อได้ข้อมูลครบแล้วจึงกรอกลงแบบฟอร์ม โดยแบบฟอร์ม JSA มาตรฐานของสถาบันส่งเสริมความปลอดภัยฯ มีหัวฟอร์มระบุแผนก งานหรือกิจกรรม ชื่อหัวหน้างาน วันที่ทำการวิเคราะห์ และลงชื่อผู้ทำการวิเคราะห์ ส่วนตารางหลักมี 3 ช่องดังนี้

ขั้นตอนงาน อันตราย มาตรการ (การป้องกันและการปรับปรุง)
เขียนขั้นตอนการทำงานเรียงตามลำดับก่อนหลัง อันตรายที่มีหรือแฝงอยู่ในขั้นตอนนั้น พร้อมสาเหตุ วิธีป้องกันและการปรับปรุงที่กำหนดไว้ของแต่ละอันตราย

หลายโรงงานนำแบบฟอร์มนี้ไปทำเป็นแบบฟอร์ม JSA Excel เพื่อให้กรอกและแก้ไขได้สะดวก แล้วส่งออกเป็น แบบฟอร์ม JSA PDF สำหรับติดบอร์ดหน้างานและแนบในเอกสารส่งมอบงาน ส่วนผู้ที่ต้องการแบบฟอร์มประเมินความเสี่ยง JSA ฉบับต้นแบบ สามารถดาวน์โหลดแนวปฏิบัติฉบับเต็มได้จากเว็บไซต์ของสถาบันฯ


ตัวอย่างการทำ JSA ในงานนั่งร้านและงานที่สูง

ต่อไปนี้เป็นตัวอย่าง JSA ของงานติดตั้งนั่งร้านและงานบนที่สูง ซึ่งเป็นงานที่มีอันตรายเฉพาะทางชัดเจน ทั้งการพลัดตกจากที่สูง นั่งร้านล้ม และวัสดุตกใส่ผู้ปฏิบัติงาน สามารถนำไปปรับใช้กับหน้างานของตัวเองได้ทันที

ขั้นตอนงาน อันตราย มาตรการ (การป้องกันและการปรับปรุง)
1. ตรวจสภาพพื้นที่และขนย้ายชิ้นส่วนนั่งร้านเข้าพื้นที่ พื้นอ่อนตัวหรือไม่ได้ระดับ ชิ้นส่วนหล่นทับเท้า บาดเจ็บหลังจากการยก ปรับพื้นให้แน่นและใช้แผ่นรองฐาน สวมรองเท้านิรภัยและถุงมือ ใช้อุปกรณ์ช่วยยกและแบ่งน้ำหนักให้เหมาะสม
2. ติดตั้งฐานและปรับระดับด้วยแจ็คเบส นั่งร้านล้มเพราะฐานไม่ได้ดิ่ง ฐานทรุดตัวระหว่างใช้งาน วางฐานบนแผ่นรองที่มั่นคง ปรับระดับไม่เกินระยะที่กำหนด ตรวจความได้ดิ่งก่อนต่อชั้นถัดไป
3. ประกอบโครงนั่งร้านและต่อความสูงทีละชั้น พลัดตกจากที่สูง ชิ้นส่วนหล่นใส่ผู้ปฏิบัติงานด้านล่าง สวมเข็มขัดนิรภัยและคล้องจุดยึดตลอดเวลา ลำเลียงชิ้นส่วนด้วยเชือก ห้ามโยน กั้นเขตด้านล่างและติดป้ายเตือน
4. ปูแผ่นทางเดินและติดตั้งราวกันตก แผ่นพื้นไม่เต็มหน้ากว้างทำให้ตกช่อง ราวกันตกไม่ครบทำให้ตกจากขอบ ปูแผ่นพื้นให้เต็มและล็อกทุกแผ่น ติดตั้งราวบน ราวกลาง และแผ่นกันของตกให้ครบทุกด้าน
5. ขึ้นลงและทำงานบนนั่งร้าน ลื่นตกขณะขึ้นลง ของตกจากชั้นบน นั่งร้านโยกจากการรับน้ำหนักเกิน ใช้บันไดของระบบและหันหน้าเข้าหาบันได จับให้มีจุดสัมผัสสามจุด จำกัดน้ำหนักวัสดุบนชั้น และหยุดงานเมื่อลมแรงหรือฝนตก
6. รื้อถอนและจัดเก็บ โครงล้มขณะรื้อ ชิ้นส่วนร่วงลงด้านล่าง รื้อจากบนลงล่างย้อนลำดับการติดตั้ง ไม่รื้อยึดโยงก่อนกำหนด ส่งชิ้นส่วนลงด้วยเชือกและคัดชิ้นที่ชำรุดออก

งานที่อยู่ไม่สูงมากและใช้เวลาไม่นาน เช่น งานตรวจสอบหรือติดตั้งอุปกรณ์เหนือศีรษะ หลายทีมเลือกใช้ บันไดอลูมิเนียมแทนการตั้งนั่งร้าน กรณีนี้ก็ยังต้องทำ JSA เช่นกัน โดยเพิ่มขั้นตอนตรวจสภาพบันได การกางขาล็อกให้สุด และการมีผู้ช่วยจับฐานเข้าไปในตาราง

อีกงานที่นิยมนำมาวิเคราะห์คืองานเชื่อม เพราะมีอันตรายหลายด้านพร้อมกัน ทั้งประกายไฟและสะเก็ดโลหะ รังสีจากการเชื่อมที่ทำอันตรายต่อดวงตา ฟูมโลหะที่ต้องมีการระบายอากาศ และความเสี่ยงเพลิงไหม้จากวัสดุติดไฟบริเวณใกล้เคียง มาตรการที่ใส่ในตารางจึงมีทั้งฉากกั้นประกายไฟ หน้ากากเชื่อม ระบบดูดอากาศ และการขออนุญาตทำงานที่มีความร้อน

ส่วนตัวอย่าง JSA งานยกของ มักแยกขั้นตอนเป็นการประเมินน้ำหนัก การเลือกอุปกรณ์ช่วยยก การยกและเคลื่อนย้าย และการวางลง โดยอันตรายหลักคือบาดเจ็บหลังและกล้ามเนื้อ ของตกทับเท้า และการเดินชนสิ่งกีดขวาง งานเทคอนกรีตที่ต้องยกแผงแบบและติดตั้ง Waterstop ก็ใช้โครงสร้างตารางเดียวกันนี้ได้

หัวใจของการประเมินความเสี่ยง JSA ไม่ได้อยู่ที่ความสวยของเอกสาร แต่อยู่ที่การนำไปใช้จริงหน้างาน ควรทบทวนทุกครั้งที่เปลี่ยนวิธีทำงาน เปลี่ยนอุปกรณ์ หรือเกิดเหตุเกือบเกิดอุบัติเหตุ แล้วชี้แจงให้ทีมงานรับทราบก่อนเริ่มงานทุกวัน


สรุป JSA คือเรื่องที่ต้องให้ความสำคัญ เพื่อความปลอดภัยในการปฏิบัติงานจริง

สรุปว่า JSA คือการวิเคราะห์งานเพื่อความปลอดภัยที่แตกงานออกเป็นขั้นตอนย่อย ค้นหาอันตรายของแต่ละขั้น แล้วกำหนดมาตรการป้องกันลงในแบบฟอร์มที่มีช่องขั้นตอนงาน อันตราย และมาตรการ เมื่อทำครบตามขั้นตอนและทบทวนเป็นระยะ ก็จะได้เอกสารที่ใช้อบรมทีมงาน ใช้ควบคุมงานหน้าไซต์ และใช้ส่งให้ผู้ว่าจ้างตรวจสอบได้จริง

มาตรการที่เขียนไว้จะได้ผลก็ต่อเมื่ออุปกรณ์หน้างานพร้อมใช้ KOH Online จำหน่าย นั่งร้าน ระบบ JIS และระบบท่อและข้อต่อครบชุด พร้อมแผ่นทางเดิน ราวกันตก แจ็คเบส และ บันไดอลูมิเนียม สินค้าผ่านการตรวจสอบคุณภาพ ออกใบรับรองและผลทดสอบได้ มีสต็อกพร้อมส่งไวทั่วไทย 1-3 วัน รองรับงานโครงการขนาดใหญ่ ออกใบกำกับภาษีได้

สอบถาม-สั่งซื้อผ่าน LINE @kohinter หรือโทร 02-599-3389 ดูสินค้าที่ kohofficialstore.com


FAQ คำถามที่พบบ่อย

JSA กับ Risk Assessment ต่างกันอย่างไร

JSA เป็นการวิเคราะห์อันตรายรายขั้นตอนของงานหนึ่งงาน ส่วน Risk Assessment เป็นการประเมินความเสี่ยงในภาพกว้างขององค์กร โดยให้คะแนนโอกาสและความรุนแรง

การอบรม JSA คืออะไร?

คือการอบรมให้หัวหน้างานและเจ้าหน้าที่ความปลอดภัยรู้วิธีแตกขั้นตอนงาน ค้นหาอันตราย และเขียนมาตรการลงแบบฟอร์มได้ถูกต้อง ส่วนใหญ่เป็นหลักสูตรสั้นที่เน้นฝึกวิเคราะห์งานจริงของหน่วยงานตัวเอง

ใครมีหน้าที่จัดทำ JSA ในสถานประกอบการ

ผู้รับผิดชอบหลักคือหัวหน้างานที่ดูแลงานนั้นโดยตรง ร่วมกับเจ้าหน้าที่ความปลอดภัยในการทำงานและผู้ปฏิบัติงานที่มีประสบการณ์ เพราะคนที่ทำงานจริงจะเห็นอันตรายที่คนนอกพื้นที่มองไม่เห็น